De verdwenen kunstwerken van het Josaphatpark: Assepoester, Tijl Uylenspiegel en meer
Het Josaphatpark is een van de plekken waar Schaarbekenaars het meest van houden. Vijvers, paadjes tussen de rotsen, oude bomen en, verstopt tussen de struiken, een echt openluchtmuseum. Door de jaren heen zijn sommige beelden verdwenen. Dit is hun verhaal, tot het laatste nieuws, en waarom er reden is om hoopvol te zijn.
Een openluchtmuseum sinds 1904
Het park werd ontworpen door landschapsarchitect Edmond Galoppin en in 1904 geopend, in aanwezigheid van koning Leopold II. Het is beschermd sinds 1974 en werd gerestaureerd tussen 2006 en 2011. Vandaag is het zo'n 20 hectare groot.
Het beschermingsdossier telt 17 beelden en monumenten in het park: bronzen beelden, bustes van schrijvers, medaillons van schilders, een marmeren fontein. Veel wandelaars lopen er elke dag langs zonder te weten wie ze maakte, of wat er ontbreekt.
Wist je dat? Nog voor er een park was, trok de Josaphatvallei al kunstenaars aan. Hippolyte Boulenger schilderde de Vallei van Josaphat in Schaarbeek in 1868. Het doek hangt vandaag in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA).
Assepoester: gestolen in mei 2026
Veel Schaarbeekse gezinnen kennen haar. Een kleine bronzen Assepoester, zittend met een blaasbalg in de handen, verloren in haar dromen, vlak bij de kiosk.
Ze is het werk van Edmond Lefever (1839–1911), een beeldhouwer geboren in Ieper. Het brons dateert van 1881. Het gemeentelijk museum kocht het in 1905 voor 5.000 frank, waarvan de helft betaald door de Staat. Sindsdien stond ze in het park.
In mei 2026 vond een wandelaarster de sokkel leeg. Alleen de voetjes van Assepoester waren nog over. Dezelfde week werd het gedenkteken voor Todor Anguelov gestolen en werd de buste van oud-burgemeester Raymond Foucart omvergeduwd, allebei aan de Raymond Foucartlaan. De politiezone Brussel-Noord stelde processen-verbaal op, er loopt een gerechtelijk onderzoek en de gemeente diende klacht in. Brussel kent in 2026 een golf van bronsdiefstallen, van de Neptunusfontein in Laken tot de buste van koning Albert I in Molenbeek.
Het goede nieuws: het Fonds pour le Patrimoine de Schaerbeek, beheerd door de Koning Boudewijnstichting samen met de gemeente, is een project gestart om een kopie van Assepoester terug op haar plek in het park te zetten. Iedereen kan het steunen met een gift.
Weinig bekend: onze Assepoester was niet het enige exemplaar. Er bestaat een tweede bronzen beeld van dezelfde grootte, en een kleinere keramische versie uit 1888 wordt bewaard door het museum van Ieper.
Tijl Uylenspiegel: vernield in 1987, zijn sokkel staat er nog
Tijl Uylenspiegel, de deugniet uit de Vlaamse folklore, zat vroeger verstopt in het struikgewas van het park, met de armen rond zijn knieën onder zijn kap.
Het beeld werd in 1954 gemaakt door Eugène Canneel (1882–1966), een beeldhouwer geboren in Sint-Gillis en overleden in Schaarbeek. Het was gemaakt van kunststeen. De veer op Tijls muts werd vaak gestolen, en vaak vervangen. In 1987 vernielden vandalen het beeld.
Kijk eens goed bij de duiventil van het park, een rotswerkconstructie gebouwd tussen 1905 en 1914: de sokkel van Tijl staat er nog altijd. Als je er de volgende keer langsloopt, weet je wat er ooit op stond.
Les Joies du printemps: verhuisd, niet verloren
Sommige beelden verlieten het park en zijn er nog altijd. Les Joies du printemps (De vreugden van de lente), ook van Eugène Canneel, stond vroeger in het Josaphatpark, zoals oude postkaarten tonen. Na de vernieling van Tijl in 1987 werd het beeld uit het park weggehaald. Vandaag staat het in het midden van de Morelleboomsquare (square des Griottiers), waar de Émile Maxlaan, de Milcampslaan en de Félix Marchallaan samenkomen.
Canneel is wel niet helemaal uit het park verdwenen. Zijn Cariatide, in witte kunststeen, staat er sinds 1968 in een bakstenen omlijsting.
Beschadigd en gestolen: de andere gehavende werken
Gedenkteken Léon Frédéric. Een bronzen medaillon van de schilder, gemaakt door Jules Lagae, hing eerst aan Frédérics huis op de Haachtsesteenweg 232. Toen het huis werd afgebroken, verhuisde het naar een steen in het park, ingehuldigd op 6 mei 1972. Het medaillon is intussen gestolen. Niemand lijkt precies te weten wanneer. Weet jij het nog? Laat het me weten.
Monument voor Georges Eekhoud. Gemaakt door Joseph Witterwulghe in 1930, eert het de schrijver met een medaillon en een allegorie van de Kempen. De allegorie is haar hoofd kwijt.
Philippe Baucq. Het eerste monument voor deze verzetsheld uit 1914–1918 stond op het de Jamblinne de Meuxplein en werd in 1940 door de Duitse bezetter vernield. Een nieuw gedenkteken van Jacques Nisot kwam in 1973 in het park.
Ze staan er nog: een wandeling langs wat overblijft
Het goede nieuws is dat het grootste deel van de collectie er nog is. L'Élagueur (1895) en Ève et le Serpent (1890) van Albert Desenfans, Borée van Joseph Van Hamme (gipsmodel 1904, brons 1922, vroeger verguld), de bustes van Émile Verhaeren en Albert Giraud, La Maternité van Maurice de Korte en de Minnebron (Fontaine d'Amour) van Mon De Rijck wachten op je. Neem op een zondag een uurtje, vertrek aan de kiosk en ga op zoek.
Waarom dit belangrijk is voor mij
Erfgoed is een van mijn prioriteiten als gemeenteraadslid. Deze beelden vertellen het verhaal van Schaarbeek, van zijn kunstenaars en van de gezinnen die in het park wandelen. Ze beschermen is een gedeelde opdracht: de gemeente, de politie, het Erfgoedfonds en wij allemaal die het park gebruiken.
Wat kan jij doen?
Steun de kopie van Assepoester via het Fonds pour le Patrimoine de Schaerbeek (Koning Boudewijnstichting).
Meld schade aan een beeld bij de gemeente of de parkwachters.
Heb je oude foto's van Tijl, Assepoester of Les Joies du printemps? Stuur ze me door. Ik deel ze graag met jullie.
Veelgestelde vragen
Is het beeld van Assepoester in het Josaphatpark gestolen?
Ja. Het bronzen beeld van Edmond Lefever werd in mei 2026 gestolen. Alleen de voetjes bleven op de sokkel achter. Er loopt een onderzoek.
Komt Assepoester terug?
Het Fonds pour le Patrimoine de Schaerbeek (Koning Boudewijnstichting) heeft een project gestart om een kopie in het park te plaatsen.
Waar stond het beeld van Tijl Uylenspiegel?
Bij de duiventil van het Josaphatpark. Het werd in 1987 door vandalen vernield. De sokkel staat er nog.
Waar staat het beeld Les Joies du printemps vandaag?
Op de Morelleboomsquare (square des Griottiers) in Schaarbeek. Het stond vroeger in het Josaphatpark en werd verhuisd na de vernieling van Tijl Uylenspiegel in 1987.
Hoeveel beelden staan er in het Josaphatpark?
Het beschermingsdossier telt 17 beelden en monumenten.
Opmerkingen